PORADY EKSPERTÓW EURALIS

Wapnowanie w uprawie rzepaku

Wapnowanie a uprawa rzepaku

Zbliża się czas przygotowań do siewu rzepaku. Niezależnie od tego, czy wybieramy system uprawy orkowy, czy bezorkowy powinniśmy pamiętać, że okres pożniwny to nie tylko uprawa roli, ale również czas na korektę pH gleby. Wkrótce bowiem nadejdzie czas na nawożenie roślin makro- i mikroelementami i aby zoptymalizować ich pobranie i wykorzystanie przez rośliny niezbędny jest właściwy odczyn gleby.

 

Odczyn gleby i wpływ na rośliny uprawne.

Jednym z podstawowych czynników produkcji, które mają wpływ na plonowanie rzepaku, zaliczamy odczyn gleby, czyli stopień zakwaszenia. Sugerowany optymalny odczyn dla rzepaku ozimego mieści się w przedziale pH 6,0-7,0. Obowiązuje zasada, iż im cięższa gleba, tym wyższa wartość odczynu w ramach podanego przedziału.

Należy pamiętać, że odczyn gleby, którego miarą jest wartość pH, ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego wzrostu i rozwoju roślin, a gdy jest niekorzystne może powodować znaczny spadek plonu. Jednakże reakcji tej nie da się porównać z niedoborem żadnego ze składników pokarmowych, takich jak azot, fosfor czy potas. W przeciwieństwie do składników pokarmowych, które bezpośrednio ograniczają wzrost roślin, wartość pH ma ogromny wpływ na środowisko ich życia, czyli glebę. Decyduje o tym, co może żyć w danej glebie, począwszy od najdrobniejszych mikroorganizmów, bakterii, czy grzybów, a skończywszy na roślinach uprawnych. Wpływa również na toksyczność pierwiastków np. glinu, który przy niskiej wartości pH – poniżej 5,5, może być zagrożeniem dla roślin i ograniczać rozwój systemu korzeniowego (fot.1)

 

Fot.1. Presja odczynu a rozwój systemu korzeniowego rzepaku

 

Wywiera również wpływ na procesy wietrzenia minerałów i magazynowania składników pokarmowych w glebie tzw. Sorpcja. Decyduje to o ilości składników pokarmowych w glebie dla roślin. Wpływa również na jakość i tempo tworzenia się w glebie próchnicy oraz procesy uwalniania z niej składników pokarmowych. Przede wszystkim jednak decyduje o dostępności składników pokarmowych (makro i mikroelementów) dla roślin z gleby. (rys. 1.)

 

 

Bepośrednio przekłada się do na większą efektywność nawożenia oraz co za tym idzie wyższe plony (rys. 2.)

 

 

Odczyn ma również istotny wpływ na strukturę gleby, wapń jest bowiem lepiszczem agregatów glebowych – gruzełków. Już niewielkie zakwaszenie - pH poniżej 6,2, powoduje, że minerały ilaste, czyli najdrobniejsza frakcja gleby odpowiadająca za jej żyzność,  stają się mobilne. Następstwem tego jest rozpad agregatów glebowych, pogorszenie struktury, wymywanie minerałów w głąb profilu, czyli degradacja gleby. Dlatego właśnie tak ważne jest utrzymanie prawidłowego odczynu gleby w produkcji rzepaku. Jeśli wystąpi taka potrzeba, najpierw trzeba glebę odkwasić, a następnie dopiero nawozić makro i mikro składnikami.

Ważne jest również, aby nie przesadzać z odkwaszaniem, gdyż zbyt wysoka wartość pH, jest również niekorzystna np. może zmniejszać dostępność fosforu oraz większości mikroelementów – przykładowo boru czy manganu. Wyjątkiem jest tu molibden, którego dostępność rośnie wraz ze wzrostem pH. 

 

Ustalanie dawki wapnia.

Wskaźnikiem potrzeb wapnowania jest pH gleby (tab.1). 

Tabela 1. Przedziały odczynu gleb w 1 mol KCl

 

Odczyn

Zakres pH

Bardzo kwaśny

do 4,5

Kwaśny

4,6-5,5

Lekko kwaśny

5,6-6,5

Obojętny

6,6-7,2

Zasadowy

od 7,3

 

Jednak dla prawidłowego ustalenia dawki wapna, Stacje Chemiczno Rolnicze, uwzględniają także jej kategorię agronomiczną (tab. 2 i 3).

 

Tabela 2. Potrzeby wapnowania gleb mineralnych (gleby orne)

ocena potrzeb wapnowania

Kategoria agronomiczna gleb

bardzo lekkie

lekkie

średnie

ciężkie

pH w 1 mol KCl

Konieczne

do 4,0

do 4,5

do 5,0

do 5,5

Potrzebne

4,1-4,5

4,6-5,0

5,1-5,5

5,6-6,0

Wskazane

4,6-5,0

5,1-5,5

5,6-6,0

6,1-6,5

*ograniczone

5,1-5,5

5,6-6,0

6,1-6,5

6,6-7,0

Zbędne

od 5,6

od 6,1

od 6,6

od 7,1

 

* optymalny zakres odczynu dla danej kategorii agronomicznej gleby

 

Tabela 3. Dawki nawozów wapniowych w tonach CaO na 1 hektar

Kategoria agronomiczna

gleby

ocena potrzeb wapnowania

konieczne

potrzebne

wskazane

ograniczone

bardzo lekkie

lekkie

średnie

ciężkie

3,0

3,5

4,5

6,0

2,0

2,5

3,0

3,0

1,0

1,5

1,7

2,0

-

-

1,0

1,0

 

* w praktyce dawkę wapna w formie tlenkowej (CaO, MgO) powyżej 2 t/ha w stanowiskach z glebami lekkimi; 3 t/ha - średnimi i 4 t/ha - ciężkimi należy rozłożyć na okres co najmniej 2 lat, aby zapobiec zjawisku potocznie zwanym przewapnowaniem gleby

 

Zgodnie z zaleceniami tej metody każda gleba charakteryzuje się optymalnym zakresem pH z rolniczego punktu widzenia, tzn. w zakresie tym wypadkowa dostępności wszystkich składników pokarmowych i wody, a także warunki wzrostu roślin są najkorzystniejsze. Wapnowanie powyżej tego zakresu jest zabiegiem niepotrzebnym, a może być nawet szkodliwe. Dlatego zawsze wapnuje się glebę a nie roślinę, a dopiero później powinno się dokonywać wyboru roślin do  poszczególnego rodzaju i odczynu gleby. W praktyce niestety często robi się odwrotnie, tj. uprawia się rośliny wymagające takie jak rzepak w słabych stanowiskach, a dopiero później stara się poprawić żyzność gleby. Niestety takie działanie prowadzi do wzrostu kosztów uprawy i zazwyczaj jest mniej efektywne.

 

Termin wapnowania.

Na odkwaszanie gleby czy zapobieganie jej zakwaszaniu należy zawsze patrzeć przez pryzmat zmianowania. Nawozy wapniowe powinno stosować się pod przedplon rzepaku. (rys.3)

 

Na przykład, gdy rzepak ozimy poprzedza pszenica ozima to wapnowanie powinniśmy wykonać przed jej siewem. Wynika to z tego, że efekt działania nawozów odkwaszających najczęściej jest optymalny dopiero w drugim roku po ich zastosowaniu. Po zastosowaniu nawozu wapniowego wymagany jest pewien czas na jego rozpuszczenie i odkwaszenie gleby. Przy braku wapnowania pod przedplon nawóz wapniowy należy zastosować natychmiast po zbiorze przedplonu i dobrze go wymieszać z glebą. W może wystąpić sytuacja, gdy dopiero po wschodach roślin lub w okresie zimowym dojdziemy do wniosku, że odczyn gleby jest za niski. W takiej sytuacji, aby choć w trochę poprawić warunki glebowe można zastosować niewielką ilość nawozu wapniowego (0,25-0,50 t CaO/ha), lecz dopiero od momentu  wytworzenia przez rośliny odpowiedniej rozety jesiennej (5-6 liści) do spoczynku zimowego, a w skrajnym przypadku wczesną wiosną.  Wybór nawozów do wykonania takiego zabiegu sprowadza się do stosowania nawozów wapniowych węglanowych, które powinny odznaczać się dużą reaktywnością (przykładowo kredy). Należy jednak wziąć pod uwagę, iż wapnowania w interwencyjnego należy unikać, gdyż jest to wybór tzw. „mniejszego zła”. Poza tym wapnowanie w terminach krytycznym i interwencyjnym jest zdecydowanie mniej efektywne i dodatkowo często koliduje z innymi zabiegami nawozowymi, prowadząc do strat azotu. Dlatego przy wyborze terminu wapnowania należy wziąć pod uwagę reakcje nawozów wapniowych z innymi nawozami, które mogą prowadzić do strat składników pokarmowych. Stąd też nawozów zawierających formę amonową azotu, jak i nawozów fosforowych nie powinno się stosować bezpośrednio przed lub po wapnowaniu (straty azotu w postaci ulatniającego się amoniaku i fosforu poprzez jego uwstecznianie do form nierozpuszczalnych w wodzie). Z tego samego powodu nie należy wysiewać wapna na obornik lub gnojowicę. Między tymi zabiegami wskazana jest przerwa, która powinna trwać przynajmniej przez 4-6 tygodni. Należy również pamiętać, że warunkiem prawidłowego działania nawozów wapniowych jest ich równomierne wymieszanie z glebą na całej głębokości warstwy ornej. Zalecane jest wapnowanie bezpośrednio na ściernisko a następnie wykonanie uprawy, która w połączeniu z późniejszą orką siewną pozwala spełnić ten warunku. Oczywistym jest, że gdy przeprowadzamy wapnowanie po wschodach rzepaku to nie mamy możliwości wymieszania wapna z glebą, co jednakże znacząco zmniejsza efektywność tego zabiegu. Ponadto trzeba mieć na uwadze to, iż ze względu na niedużą ilość nawozu, którą możemy zastosować w trakcie wegetacji, po zbiorze powinniśmy przeprowadzić standardowe wapnowanie, czyli odpowiednią dawkę azotu wapniowego, który dobrze wymieszamy z glebą.

 

Częstotliwość wapnowania.

Kolejnym zagadnieniem, które należy rozważyć to częstotliwość stosowania nawozów wapniowych. Rolnicy często zadają sobie pytanie czy wapno stosować w małych dawkach częściej czy w dużych rzadziej? Ze względu na to, że wapnowania generalnie nie należy łączyć z innymi zabiegami nawozowymi w praktyce przyjmuje się, że korekty odczynu powinno się dokonywać, co 3-5 lat. Gleby lekkie (mniejszy kompleks sorpcyjny) wapnujemy częściej mniejszymi dawkami, natomiast gleby ciężkie (większy kompleks sorpcyjny) większymi. Bardzo ważne jest aby nie dopuszczać do zbyt dużego spadku odczynu gleby, mianowicie gleby lekkie należy wapnować, gdy odczyn zbliży się do pH 5,5, średnie 6,0 a ciężkie 6,5. Zbyt długie zwlekanie z wapnowaniem nie tylko wpływa na wysokość dawki wapna ale także sprawia, że gleba w dłuższym okresie czasu jest mniej sprawna.